قرآن کریم، به عنوان راهنمای زندگی، بر قرائت ما از جهان نظم می‌بخشد. هر آیه، جهانی را به روی انسان می‌گشاید و گاهی فاصله میان دو آیه، به وسعت تاریخ است. آیات ۸ و ۹ سوره ممتحنه، نمونه‌ای از این دست آیات هستند که شالوده فقه روابط بین‌الملل، الهیات سیاسی، اخلاق قدرت و راهبرد امنیت ملی را تشکیل می‌دهند. این دو آیه، که دو روی یک حقیقت به نام «عدالت» هستند، نسبت ما را با جهان ترسیم می‌کنند؛ نه انزوا را می‌پسندند و نه استحاله را، نه جنگ‌طلبی را تجویز می‌کنند و نه تسلیم‌طلبی را. اسلام، دین «امت وسط» است که سیاست آن بر مدار اعتدال حق‌محور می‌چرخد. آیه ۸ سوره ممتحنه، بر نیکی کردن و عدالت ورزیدن نسبت به کسانی که با ما نجنگیده‌اند و ما را از خانه‌مان آواره نکرده‌اند، تأکید دارد. قرآن نه تنها به «قسط» (عدالت)، بلکه به «برّ» (نیکی) نیز فراتر از عدالت حقوقی اشاره می‌کند؛ رفتاری کریمانه که ریشه در کرامت انسانی دارد. این بدان معناست که آغاز رابطه با جهان باید از حسن خلق و عدالت‌ورزی باشد، نه سوءظن و دشمن‌پنداری. فقه سیاسی اسلام نیز بر این اصل استوار است که اصل بر صلح، دعوت و تعامل عادلانه است، نه جنگ، درگیری و تقابل دائمی. هر ملتی که دست تجاوز به سوی ما دراز نکند، شایسته رفتار نیکو و دادگرانه است و این، یک فرمان الهی است که در پایان آیه با «إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ» (همانا خدا دوست دارد کسانی که عدالت‌ را برپا می دارند) مهر تأیید می‌خورد. معیار، محبوبیت نزد خداست، نه افکار عمومی جهان. در مقابل، آیه ۹ سوره ممتحنه، مرزها را روشن می‌سازد: «إِنَّمَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ…» (همانا باز می‌دارد شما را خدا…). کسانی که با ما جنگیده‌اند، ما را از خانه و سرزمینمان رانده‌اند، یا در این جنایت همدست شده‌اند، مشمول آیه پیشین نیستند. در این صورت، سخن از «برّ» نیست، بلکه سخن از «برائت» است. دوستی با متجاوز، لغزش در ترازوی عدالت است. فقه اسلامی نیز این تفکیک دقیق را پاس می‌دارد؛ صلح تا جایی ارزش دارد که به تثبیت ظلم نینجامد و مدارا، تا جایی فضیلت است که به مشروعیت‌بخشی به تجاوز تبدیل نشود. مقاومت در برابر متجاوز، اطاعت از حکم الهی و دفاع از نظم مقرر شده برای حیات انسان است و می‌تواند عبادت باشد. اشتباه بزرگ، نشاندن این دو آیه در برابر یکدیگر است؛ در حالی که این دو، مکمل هم هستند. قرآن با یک دست، شاخه زیتون صلح را به سوی ملت‌های صلح‌جو دراز می‌کند و با دست دیگر، سپر دفاع را در برابر متجاوز برمی‌گیرد. راهبرد سیاست خارجی و امنیت ملی بر مدار وحی، همان نقشه راهی است که قرآن قرن‌ها پیش ترسیم کرده است: رفتار بر مدار نیکی و عدالت با ملت‌های صلح‌جو و ایستادن همچون سپری واحد در برابر متجاوزان. این دو آیه، یک راه را می‌سازند: راه عدالت.

ب / شماره 5852 / دوشنبه 22 تیر 1405 / صفحه 2

http://archive.birjandemrooz.com/PDF/14050422.pdf

Powered By
  BLOGFA.COM